Lai wa sai, September shata e, Laiza Muklum Uphkang Rung na salang kaba langai gaw, Miwa gumhpraw sen 37 (Sen Mun lahkawng, Hkying masum jan daram) hpe tinggyeng jai lang kau ai majaw, dai manghkang hpe jep shagawn na matu, marai (3) lawm ai “Jep Sagawn Hpung” hpe September (3) ya shani hpaw ninghtang nna, jep sagawn nga dingyang re hpe na chye lu ga ai.
Ndai mabyin hpe maram yu yang, gumhpraw hpe tinggyeng akyu hta gwi gwi jai lang mat ai lam gaw, KIO Asuya hta “Lit La Ai Lam (accountability)” gawngkya nga ai hpe madi madun nga ai lam re.
Japan mungdan hta gaw, lama mi hprai mat ai lam (shing nrai) lit la shut mat wa ai rai yang, dai Magam Dap a lit nga ai Lit Hkam wa gaw, bungli kaw na pru hkringsa mat ai lam (shing nrai) mungshawa hpe hpyi nem ai lam ni galaw chye ma ai. Ga shadawn, 2024 ning hta e, Japan a Hkringmang Daju Fumio Kishida gaw, shi a party ni ja gumhpraw alu jaw ai jahpan hpe shawa chye hkra, ndau ai lam n nga ai ngu, mungshawa ni dinglun ai majaw, dai mabyin lam/lit hpe la ai hku nna, Hkringmang Daju kaw na hkringsa mat ai lam nga nga ai hpe mu mada lu nga ga ai.
KIO Asuya hta e, magam gun ni a lapran gumhpraw sha ai manghkang, mayun kumhpa sha ai manghkang, masha asak law law shayaw kau ai manghkang (ga shadawn, A Nang Pa, Dap Ba-11 hte Dap Ba-8 training pa hkan nbungli bom a majaw magam gun asak law law asak ap nawng ai mabyin lam) ni byin pru ai lam ni nga nga tim, gara du/salang ni wa, “ngai hta lit nga nngai, ngai woi awn ai lam gawngkya ai a majaw re” ngu hkring sa mat ai lam n nga ai zawn, mungshawa hpe hpyi nem ai lam ni mung n nga ai hpe mu mada lu nga ga ai.
Dai majaw, lit la ai lam (accountability) n nga wa yang, mungshawa ni kam hpa ai lam yawm wa ai zawn, Asuya kata hta mung, gawngkya ai uphkang masa lam ni matut byin pru wa na sha rai nga ai.
Rai yang, ndai “Lit La Ai Lam (accountability)” hpe gara hku gawgap la na ta? Lawu de na Jasat lam (theory) hpe shawng yu yu mai nga ai.
Jasat Lam (Theory)
Lit La Ai Lam (accountability) hte seng nna, jasat lam (theory) hpe kadun ai hku chye na lu na matu, Mungmasa hpaji ninghkring (political scientist) Guillermo O’Donnell wa hpyan dan ai lawng lam (2) hpe hkaja la mai nga ai.
Dai lahkawng gaw: Dingdung Hku Lit La Ai Lam (vertical accountability) hte Dingda Hku Lit La Ai Lam (horizontal accountability) rai nga ai.
Dingdung Hku Lit La Ai Lam (vertical accountability) ngu ai gaw, mung-up asuya hpe mungshawa ni hku nna, ralata poi hku lata san ai lam hku galaw ai lam re. Mungshawa ni hpe jaw da ai ralata poi pahkam (election promise) hte maren, shadik shatup lit la galaw sa wa ai lam rai nga ai. Lama na, dai pahkam (promise) hpe shadik shatup ai lam n nga ai lam (shing nrai) lit hprai mat ai lam rai yang, hpang kalang na ralata poi hta e dai party (shing nrai) mungmasa la ni hpe sindan pa (vote) n jaw ai lam re. Dai majaw, mung-up asuya ni gaw, Lit La Ai Lam (accountability) hpring hpring hte mungdan magam gun hpai sa wa ai lam re.
Rai tim, ndai Dingdung Hku Lit La Ai Lam (vertical accountability) gaw, democracy mungdan hkan sha mai jang lang nga ai. Madung gaw, mung-up asuya ni lit la ai lam n nga wa yang, dai asuya hpe ralata poi hte galai kau ya lu ai lam re.
Lahkawng ngu na, Dingda Hku Lit La Ai Lam (horizontal accountability) ngu ai gaw, mung-up asuya lapran gawde da ai hkrang ni/dap ni hte shangang shakang ai lam rai nga ai. Lawu de na hkrang ni hpe gawgap sa wa ai hku nna, lit la ai mung-up asuya byin tai hkra, galaw ai ladat rai nga ai.
1) Rapdaw Yureng Lam (Legislative oversight): Ndai Rapdaw Yureng Lam (Legislative oversight) gaw, uphkang dap ni a dawdan ai lam ni hpe yureng nna, shading sharai ya ai lam rai nga ai. Ga shadawn, uphkang dap (executive) ni tang mara wa ai, budget hpe yu maram nna, shayawm ya ai lam (shing nrai) shatsaw ya ai lam ni hpe galaw ya ai hku nna, uphkang dap hpe yureng ai lam rai nga ai.
2) Tara Masa Lit La Ai Lam (Judicial Accountability): Ndai Tara masa lit la ai lam (judicial accountability) gaw, tara rung ni hpe shangang shakang nna, asuya ni hpe tara masa hte maren, dawdan jeyang ai lam rai nga ai. Tara agyi ni hpe laksan shatsam ai lam hku nna, tara masa ni hpe shangang shakang ai lam rai nga ai. Ningbaw kaba rai ti mung, Du Kaba/Salang Kaba rai ti mung, tara masa langai hta maren mara dawdan jeyang ai lam rai nga ai.
3) Laksan Yureng Lakying Ni (Independent oversight agencies): Ndai Laksan Yureng Lakying ni gaw, mung-up asuya kata e, laksan hpaw ninghtan la ai hpung kaji ni hpe tsun ai lam rai nga ai. Ga shadawn: mayun kumhpa ninghkap lakying (anti-corruption commission), jahpan jep lakying (audits), shinggyim ahkaw ahkang lakying (human rights commission) zawn re ai rung lakying ni hpe tsun ai rai nga ai.
Kaning Di Sharai Na?
KIO asuya ni hku nna, lahta e madi madun tawn ai Jasat Lam (theory) hpe mahta nna, tinang asuya kata e shading sharai la mai nga ai.
KIO kata ya hkyak hkyak, Dingdung Hku Lit La Ai Lam (Vertical Accountability) hpe hkrang shapraw sa na n manu shi nga ai rai yang (ga shadawn: Ningbaw Kaba hpe ralata poi hku lata san ai lam n lu galaw shi ai rai yang), Dingda Hku Lit La Ai Lam (horizontal accountability) hpe hkrang shapraw sa wa mai nga ai. Ndai hkrang shapraw sa wa ai hta:
1) Rapdaw Yureng Lam (Legislative oversight) hku nna, KIC gaw dai hkrang hku Magam Dap/Makan Dap yawng hpe yureng taw nga ai re majaw, ndai KIC hpe grau n-gun rawng hkra galai shai ai lam (reform) galaw ra nga ga ai. KIC hta Ningbaw Kaba, Ningbaw Malai-1, Ningbaw Malai-2, Amu Madu, Ningtau Amu Madu, Rung Up, daram hte sha hpaw ninghtan ai hku n re sha, Magam Dap/Makan Dap ni hpe yureng na rapdaw hku (shing nrai) sub-committee ni hpaw ninghtan sa wa ra nga ga ai. Ga shadawn: Magam dap shagu kaw na tang wa ai jai budget ni hpe maram masam ai lam, dap kata jai lang na tarawng tara ni hpe gawda ai lam ni hpe galaw sa wa ra nga ga ai.
2) Tara Masa Lit La Ai Lam (Judicial Accountability) hpe grau nna shangang shakang ra nga ga ai. Tara Rung/Tara Agyi ni hpe ningja sharawt shatsaw ai wunkat ni, hkaja hkrunlam ni (ga shadawn, Miwa Gumsan mung de hkaja sa shangun ai lam ni) galaw sa wa ra nga ga ai. Grau nna, Tara agyi ni hpe mung, tsaw dik ai ahkang aya jaw da ra nga ga ai. Ningbaw Kaba, Ginjaw Salang ni a jumtek ai tara agyi ni n rai na ahkyak nga ga ai. Wanglu wanglang (independent judge) rai ra nga ga ai. Dai shaloi she, Ningbaw Kaba wa shut yang mung, ahkyak la tara jeyang mai wa na rai nga ai.
3) Laksan Yureng Lakying Ni (Independent oversight agencies) ni hpe hpaw ninghtan ra nga ga ai. Manghkang byin wa yang she, jep sagawn hpung hpe hta hkrup (ad hoc) hku hpaw ninghtan ai lam n re sha, dingyang kri na rung lakying ni hpaw sa wa ra nga ga ai.
Grau ahkyak ai lam gaw, mayun kumhpa ninghkap lakying (anti-corruption commission) hte jahpan jep lakying (audits) hpe shagreng hpaw ra nga ga ai.
Ndai lakying hkum (bodies) ni gaw, Magam Dap/Makan Dap shagu hpe yureng ai lam, jep chyoi ai lam dingyang galaw ra nga ga ai.
Grau nna, maw ga ginra (ja maw, lungseng maw, pat maw, gasau maw) hkan e, mayun kumhpa sha ai lam nga/n nga, ja gumhpraw hpe tinggyeng akyu jai kau ai lam nga/n nga hpe dingyang jep chyoi yureng sa wa ra nga ga ai.
Lahta e tang madun ai Lit La Ai Lam (accountability) hpe gawgap sa wa lu yang she, mungshawa a makam mung grau lu wa na hte ngang grin ai mung-up asuya langai byin tai wa na re ngu, ningmu tang madun dat nngai.
Ndai ningmu-laika gaw, sara Søn Rvm a ningmu sha rai nga ai.
