Shd. Hkun Mai gaw Hpakant ginra masha langai rai nna, lung seng hpaga galaw let kan bau nga ai wa re. Majan ginra mung rai, shimlam mung sadi ra ai majaw, shi a matu gaw shani shagu hkawm sa hkawm wa ai ten hta shiga hpe madat-hti nna sadi hkawm sa na matu grai ahkyak nga ai.
Internet kade yak tim shiga ni hpe Facebook hte YouTube hpaw nna ding yang hti madat na gaw Shd. Hkun Mai a matu shani shagu na bungli langai zawn rai nga nu ai.
Lai wa sai ten, Jinghpaw mung ginra ni hta Phone hte Internet lu nhtawm shiga ni hpe wanglu wanglang hkap hti lu ai raitim, 2023 July shata kaw nna gaw Internet ni pat kau hkrum sai re. Dai majaw, shiga hti lu na matu shakut taw ra ai ladaw 2 ning jan wa sai re.
Internet n lu ai ginra na mung shawa ni gaw shiga hti lu na matu radio hpe hpaw madat ai zawn, nkau mare ni hta gaw shada da n gup hte ginlen hkat ai shiga ni hpe sha jai lang taw nga ai re. Raitim mung 2024 kaw nna buga nkau hta ‘Starlink’ Internet Wifi jak ni du wa sai majaw shawa ni a matu myit mada shara langai byin wa sai re.
Dai majaw, internet nlu ai mung shawa ni gaw ‘Starlink’ hpe mari shakut nna mari jai lang wa sai re. Myen hpyendap daru magam zing ai hpang, majan ni byin taw sai majaw shani shagu na mabyin masa hpe chye lu hkra shiga gaw grai ahkyak ai majaw rai nga ai.
Hpakant myo zawn re gumhpraw chyai ai ginra pyi internet lu na matu yak ai majaw, Jinghpaw mung kata ginra ni hta gaw radio hpe sha madat taw nga ai re.
Radio madat ai aten n law ai sha n’ga madat ai shiga hpan mung n hkum ai majaw, Shd. Hkun Mai gaw myit n’dik lu ai lam tsun ai re.
Tinang chye mayu ai shiga mu hti hkra, mungdan ting madang byin nga ai shiga hpe chye lu hkra Shd. Hkun Mai gaw, ‘Starlink’ internet seng de sa nna masha wunawng lapran kaw lani mi 30,000 Kyats jaw nna sa lang taw nga ai re.
“Anhte ni na masa lam gaw, ya ten jaw teng ai shiga ni hpe lu madat hkam la na matu gaw ahkyak dik htum rai nga ai. Hpakant ginra na masa lam mung yawng chye hte maren , hpyen majan ni hte shuk shanut taw nga ai lapran, hpyen majan htu shadut ai lam ni, hpyendap sat nat taw nga ai lam ni, lam lapran kaw hpyen hpung hte hkrum katut ai lam ni, ndai masa lam yawng hpe shiga dap ni tang madun htawng madun ai hpe yu nna she hkawm sa mai nga ai re” nga nna Shd. Hkun Mai tsun ai re.
‘Starlink’ wifi jak hpe gumhpraw dang di ai ja seng, hpalap seng hte gumhpraw galai ai seng ni hta mai lang ai re.
Shd. Hkun Mai gaw lung seng hpaga galaw taw ai sha n’ga, hpakant ginra hta byin nga ai shinggyim ahkaw ahkang tawt lai ai lam, mung shawa hte seng ai shiga ni hpe shiga dap de shana ya taw ai wa mung rai nga ai.
“Anhte ni shiga ni hpe madung yu madat lu na matu Starlink hpe sha madung kam hpa ra ai. Line n nga yang yawng gaw asak n hkrung ai hku byin mat ai. Nta shagu ting Starlink lu taw ai hku nre. Seng kaw sa lang ra ai re majaw, masha shagu ngu na daram Internet hpe ten tup lu lang taw ai hku nmai byin ai. nkau gaw ling sa lang ai kaw bai wa tsun dan na she masa lam hpe chye na ai hku hku she re” Hpakant ginra na masa lam hpe Shd. Hkun Mai tsun dan ai re.
Mung shawa ni hpe shiga pat da ai majaw, shawa ni a hkum dingnum bawngring rawt jat lam hta hpang hkrat mat taw ai re.
Jinghpaw mung ting hta Myitkyina, Mogaung, Putao hte Danai mare kaba ni hta sha Mytel hte MPT line loi li lu ai raitim, ngam ai ginra ni yawng hta gaw Starlink hpe sha jai lang taw ai re.
Ya ten Starlink hpe sha madung jai lang taw sai majaw lam amyu myu a majaw bai nlu mat na hpe tsang ai lam, Danai maw ginra hta ja htu taw nga ai Shd. Ah La gaw ya na zawn tsun ai re.
“Anhte Jamaw ginra de gaw , hpa phone ling ni mung nlu ai. Phone Internet line ni pat mat ai shaloi tawm ra jam jau kau ai. shiga mung nlu mat, dum nta masha ni hte mung nlu matut mung, magam bungli ni mung galaw na matu yak mat, grau sawng ai gaw , shiga ding yang na hpaw madat ai wa re majaw grai jam jau mat ai” nga nna tsun ai re.
Danai ja maw ginra hta bungli galaw sha taw ai, asak 32 ning re ai Shd Ah La gaw, Phone Internet line n lu mat ai laning mi jan ten laman hta, radio kaw na hkrai shiga ni hpe madat lu mat ai lam tsun dan ai re.
Danai maw ginra gaw kaga ginra ni zawn, majan ding yang byin taw ai rai nna Myen Hpyen da nbungli bawm jahkring hkring wa jahkrat ai KIA Dapba (2) ginra mung rai nga ai.
Majan shiga ni sha n ga, nbung hpyen hpe mung ding yang maja ra taw ai majaw, radio kaw na hkrai sha KNG Jinghpaw Shiga hkrai sha n ga, laga shiga dap kaba hkan na shiga ni hpe mung Radio kaw na hkap madat taw nga ai re lam tsun ai.
Radio hpe shana shagu hkap madat taw ai raitim, shiga shapoi ten kadun ai majaw, n gun n lu ai lam hte, tinang ginra kata na shiga ni n lawm pru wa ai zawn rai rai yang, n gun n lu ai zawn re lam ni byin ai nga tsun ai re.
Dai Majaw, Starlink lu ai hpang kaw na tinang ginra kata byin nga ai hpyen masa, mungmasa, mungkan shiga ni yawng hpe online kaw na shani shagu lu hti wa ai majaw, bungli langai hku aten jaw na nan hkap hti ai lam Shd Ah La matut tsun ai re.
Myen Hpyendap daru magam zing kau ai hpang, Myen mungdan kata nga ai ramma n kau gumshem lai ladat hpe n ra sharawng ai majaw, laknak hpai rawt malan ai maga de tsap mat wa ai hpang, dai ni ten du hkra majan laja lana matut byin nga ding yang rai nga ai re.
Myen Hpyen dap daru magam zing kau ai hpang, 2021 ning kaw na 2023 ning daram du hkra gaw, tinang ginra kata byin nga ai shiga ni hpe wanglu wanglang htawng madun ya lu lai wa ai re.
Jinghpaw Mung daju Shiga dap 4 nga ai hta, KNG Jinghpaw shiga dap, Kachin Wave, Myitkyina News Journal, The 74 Media wuhpung ni yawng gaw, mungdaw mungdan hta byin ai shiga ni yawng hpe aten dep ginlen ya lu taw ai lam mu mada lu ai re.
Myen Hpyen dap maga, mungshawa yawng akyu jashawn jai lang taw nga ai Phone Internet line ni yawng hpe pat kau ya ai hpang, galoi gara ten bai hpaw ya na lam hpe Jinghpaw mung Hkring Mang Salang Daju Slg. Hkyet Hting Nan hpe sa shaga yu ai shaloi, “Jinghpaw Sagaing Jarit lapran kaw Phone Cable sumri ni di taw nga ai majaw, dai ni naw gram taw nga ai,” nga nna tsun lai wa sai re.
Ya na zawn Phone Internet line ni hpe dawm kau ya ai majaw, Mungdaw daju Shiga dap ni a matu tengman ai shiga ni hpe aten dep htawng madun lu na matu yak hkak mat ai zawn, Shiga sawk sagawn ai lam ni hta mung yak hkak dut dang mat ai re.
Myen Hpyen dap mung shi sawk ni hpe laksan sawk sagawn nna rim ahkyak la ai lam ni galaw ai majaw, shiga jaw ai ni a matu mung asak shim lum lam myit tsang ra mat wa ai rai nga ai.
Shiga buk mi hpe aten kadun laman hta sha tang madun lu ai raitim, Phone Internet yak hkak mat ai hpang gaw, shiga buk mi hpe n htoi 2-3 ya la nna ka ra ai lam shi sawk Shy. Lu Ja shi a lam hpe tsun dan ai re.
“Phone , Internet line ni nlu mat ai hpang gaw, madung gaw matut mahkai rai nga ai. matut anhte gaw kata kaw nnan nga di shiga bungli ni hpe galaw nga ai re majaw, shim lam ni kaw nna hkawt grau tsang ra mat ai. Internet lu ai mungdan shingan de nga nna, galaw yang gaw , shiga jaw ai ni hte galoi raitim mai galaw ai. Lama na Myitkyina zawn re Phone, Internet lu ai shara kaw nga tim pyi anhte gaw wang lu yang lang hkawm sa, tsun shaga na matu nmai nga ai”
Shiga kaw madun na shi sumla ni hpe Internet lu ai shara ni de da sang sa sa ya ra ai majaw, shiga jaw ai ni sumla sa wa na hpe aten jaw na la la ra ai lam matut tsun ai re.
Dai majaw shani shagu byin taw nga ai shiga lam ni hpe tsa htam shadang a tsawm tup hkrak jaw teng hkra ka lu na matu shi sawk ni a matu yak hkak mat wa ai lam, shi sawk amyu shayi wa matut tsun ai re.
Ting gyeng gumhpraw tam sha ai masha nkau a ‘Facebook, Youtube, Wechat, Tiktok zawn re ai Platform ni hta n jaw n teng ai shiga shadam ni hpe mara ra re majaw’ shawa ni hku nna shiga dap ni n tsa makam yawm ai lam ni byin wa ai hpe mu mada lu ai re.
Dai zawn shiga jashut ni grai law pru wa ai ten, shiga jaw ai hpe bai tang madun na matu bungli gaw shi sawk ni a bungli bai tai wa sai re.
Shi sawk ni a matu shiga la yak ai hte shimlam mayak hkrum sha nga ai zawn, shiga dap hku nna mung ja gumhpraw yak wa ai majaw matut grin na matu mayak hpe hkrum wa nga ai re.
2022 hpang kaw nna mungkan a mabyin mayak ni galai shai wa ai hta 2025 hta gaw American asuya hku nna mungkan de shinggyim nau na garum ai hpe jahkring kau ai hta shiga dap ni mung mayak hkrum wa ai rai nga ai.
Dai majaw 2025 shaning hta sha pyi shiga dap nkau jahkring kau ai zawn, nkau gaw shi sawk ni hpe bungli jahkring kau ra ai lam byin nga sai re. Dai zawn mayak lapran kaw shiga hpe matut sawk sagawn ginlen ya taw nga ai lam, Kachinwave shiga dap a Editor tsun ai re.
“Anhte shiga dap ni gaw ndai zawn re mayak tsinyam kata hpa majaw naw tsap nga ra a ta , nga yang mung shawa ni hpyi shawn nga ai, sim sa nga pyaw ai Democracy hkrang ladat hpe hpyi shawn nga ai re. Ndai byin tai wa lu na matu gaw , shiga dap ni a madi shadaw ai lam grai ahkyak nga ai re.Bai Anhte yawng hpyi shawn nga ai munghpawm Democracy byin tai wa lu hkra mi rai rai, ndai rawt malan magam bungli awng dang wa lu na mi rai rai, rawt malan hpung ni n-gun ja wa lu na matu mung Shiga dap ni a magam bungli gaw grai kaba nga ai re.” nga nna tsun ai re.
Ya ten na hpyenmasa mungmasa lam hta ginra daju shiga dap ni a shang lawm lam mung ahkyak dik daw hpum daw nu shadaw langai re majaw, tinang ginra kata na masa lam ni hpe chye na shut shai wa ai rai yang, majan n hpan lam ni n dai hta na grau sawng wa chye ai majaw, yak hkak timung n dai zawn matut tsap taw ai re lam tsun da ai re.
Jinghpaw mung daju Kachinwave shiga dap mung daru magam zing ngut ai hpang, Myen hpyendap a n tara ai lam ni hpe ding yang htawng madun taw ai mungdaw daju shiga dap rai nga ai.
Tinang mungdaw hta byin nga ai mabyin masa lam ni hpe mayak lapran lai di let, matut galaw lu na matu atsam rawng ai shi sawk ni ra ai zawn, hpuntang hpaji ni hpe kung kyang na matu mung ra nga sai lam hpaji jaw da ai re.
2023 hpang kaw nna gaw shiga dap ni shiga sawk sagawn shapraw lu ai lam yawm mat wa sai lam, shiga dap ni hpe yu taw nga ai mung shawa ni mung tsun ai re.
Internet line ni nlu mat sai majaw majan shiga, shawa ni si hkala hkrum ai shiga ni hpe aten dep nlu ginlen dat ai majaw, shawa ni hta grau grau sum machyi ai lam hkrum sha wa ai re.
Dai zawn byin wa hkra Myen hpyendap gaw ladat jaw jaw hte tau hkrau galaw da ai re nga nna, Jinghpaw amyushayi ahkaw ahkang makawp maga taw nga ai Srm Lahtaw Seng Mai tsun ai re.
“Myen hpyendap gaw moi na zawn sha naw shadu ai i. Mungdaw langai kaw byin taw nga ai masa hpe laga maga de nchye sha ngun ai sha , ndai shara kaw sha shangut kau mayu ai. Dai ni na prat hta ndai ladat hpe shan hte n lu hkum pat shingdaw mat sai. Hpamjaw nga yang , jak hpaji ni gaw grai rawt jat mat sai. Ya na prawt gaw shanhte myit tawn da ai hta lai nna, dawn jan mat sai. Ndai Star Link ngu mung shanhte tara shang jaw lang da ai nrai nga ai. ndai mung , mungkan na jak hpaji ni rawt wa ai hte mung shawa ni zai ladat hte jai lang wa ai rai nga ai” nga nna tsun ai re.
Myen mung ting madang phone hte Internet pat da ai ginwang 80 jan nga ai re.
