Shinggyim ahkaw ahkang dingyang hkrat sum nga sana kun?

Shinggyim ahkaw ahkang ngu ai gaw, "shinggyim masha ni, shinggyim sari sadang hte nga lu na matu, ra ahkyak ai lam mahkra hpe" ngu ai re.

Lai wa sai December praw 10 ya shani e, '60' ning hpring 'Mungkan Shinggyim Ahkaw Ahkang Nhtoi' 'International Human Rights Day' rai nga ai. Ndai nhtoi lamang hpe mungdan shagu na shinggyim ahkaw ahkang hte seng ai, asuya n re ai NGO ni galaw wa sai re.

Raitim, Myen mungdan kata hta gaw, "Mungkan Shinggyim Ahkaw Ahkang Nhtoi" hpe Myen hpyen asuya a pat shingdang jahkrit shama, yu sin nga ai lapran, lani mi jau nna, mungdan mare daju dingsa Yangon e galaw wa sai re.

Mungdan ga daga hte seng ai shinggyim ahkaw ahkang nhtoi "60" ning de lahkam wa sai raitim, Myen mungdan a shinggyim ahkaw ahkang masa gaw, galai shai ai lam n nga, tawt lai magang she rai wa ai, nga nna, maigan nga Myen mung shinggyim ahkaw ahkang hpung ni tsun nga ai.

Myen mung gaw Mungkan Wunpawng Hpung (United Nations) a malawm langai byin wa sai hte maren, 1948 ning December (10) ya shani paw pru wa ai Mungkan Shinggyim Ahkaw Ahkang ndau shabra laika hpe mung madi shadaw lata masat htu wa sai lam, chye lu nga ai.

Raitim, shinggyim ahkaw ahkang yu gawn hpung ni tsun wa ai hta, ya ten hta mung, Myen hpyen asuya gaw, mungmasa ningbaw ni hte shinggyim ahkaw ahkang hte seng nna shamu shamawt nga ai ni hpe shaning law law htawng sharen da ai lam ni, zingri zingrat ai lam ni, asak n ram ai ma ni hpe hpyenla galaw shangun ai. Mung masha ni hpe atik anang bungli majoi shangun sha ai. Amyu shayi ni hpe hkrup mara roi rip sat ai, ndai zawn re lam ni tawt lai dingyang re nga nna tsun da nga ai.

Dai hta sha n-ga, Myen mungdan a shinggyim ahkaw ahkang lam a matu, shamu shamawt nga ai, 1988 (Matsat mali) Myen jawngma ningbaw ni, mani hpa sumla hkrung ninghkring Zagana hte shanhte nawku ai sak kung hpungkyi ni hpe du hkra, shaning '65' du hkra, htawng jahkrat wa sai.

Htawng dam jahkrat ngut ai, ndai laman sha mung, langai hte langai hpe, malu masha, du hkra ladaw ja la ai shingnawm shara shagu de, kaga ga sa tawn sai re. Dai hta e, Zagana gaw, Jinghpaw mung, Myitkyina htawng e sa tawn ai hkrum sai.

Dai ni, Jinghpaw wuhpung wuhpawng lapran e mung, Myen hpyen asuya gaw, shinggyim ahkaw ahkang hte seng nna, tawt lai lam law law galaw nga ai re. Dai lam hta na nkau mi hpe tsun ga nga yang, Hkristan ni a makam masham hte seng ai, Nawku jawng ni gawgap ai lam hpe pat hkum ai, run kau shangun ai, Myen hpyen dap kaw nna Myu shayi ni hpe hkum shan roi rip ai. N tara ai hku atik anang bungli shangun sha ai. Tinang madu ai lamu ga, yi sun, hkau na hte, nta ni hpe zing la ya ai lam ni re.

Shinggyim ahkaw ahkang hte seng nna, dip sha hkrum ai lam hpe, Jinghpaw ramma langai gaw, shi a hkam sha lam hpe, "Dan dawng dik ai gaw, anhte amyu kaji (minority) ni hpe shanhte yu kaji ai, shara n kam jaw ma ai. Hpaji n chye ai nga na, dai kata kaw sha nga da shangun ai. Anhte hpe masha shazai ni zawn sha naw hkapla taw ai. Anhte ni gaw, kaji ai ten kaw na dip sha hkrum wa sai majaw, myit kaw ahkaw ahkang (rights) hpe gaw grai ra ai" nga nna tsun shapraw wa ai.

Shinggyim ahkaw hkang tawt lai lam ndau shabra laika hta, hkan nang hkan sa ra ai tara kanu (30) nga ai hta, Myenmung gaw yawng ngu na ram tawt lai nga ai lam shinggyim ahkaw ahkang yu gawn hpung ni tsun da nga ai.

Mungkan wunpawng hpung kaw malawm rai nga ai, Mungdan asuya langai hku nna, shinggyim ahkaw ahkang hte seng nna, hkan shatsup ya ra ai lam ni masat da nga ai. Ndai lam hte seng nna, Htai mungdan daju, Myen mung shinggyim ahkaw ahkang hpaji jaw hpung (Human Rights Education Institute of Burma, HREIB) kaw na, Sara La Awng gaw, ndai zawn salang wa sai.

"Amyu (4) hkan shatup ra ai. No.1 (Respect) Shinggyim ahkaw ahkang hpe Asuya hte mungmasha shada da hkungga ra ai. No.2 (Promote) Mungmasha ni hku nna jai lang chye hkra asuya kaw nna, lam madun hpaji jaw shatsaw ya ra ai. No.3 gaw, (Fulfill) nga sa prat madang tsaw wa hkra, asuya gaw lam shagu hta garum madi shadaw ya ra ai. No.4 (Protect) mungmasha ni shada da, shingyim ahkaw ahkang n tawt lai na matu, makawp maga ya ra ai. Ndai (Respect, Promote, Fulfill, Protect) ngu ai ndai mali hte hpring tsup ra nga ai."

Myen hpyen asuya gaw, ndai tara (4) hpe n hkan shatsup ya nga ai sha n-ga, mungmasha ni a wanglu wanglang ahkaw ahkang hpe pyi tawt lai ya nga ai, maga mi de mung, Mungmasha ni hpe shinggyim ahkaw ahkang hte seng nna, hpa ji jaw, lam madun ai lam tsepkawp n nga ai lam, matut tsun wa ai.

Dai ni ndai hpe, Myenhpyen asuya kaw nna sha tawt lai nga ai kun? Shinggyim ahkaw ahkang yu gawn hpung ni kawn madun da ai hta, Mungkan hta mung, Num hte La hpe garan gin hka nna shara jaw ai lam ni, amyu myu tawt lai nga ai hpe tsun da nga ai. Num ni gaw La ni a lawu kaw nga ra nna, lam woi ai ningshawng ai hta, La ni hkrai shara la, Num ni rai yang, La ni a hpang hkan ni rai ra nga ai.

Myu shayi ni a ahkaw ahkang tawt lai ai lam hte seng nna, Mungkan e byin nga ai hta, dai ni Jinghpaw myu baw ni a lapran e mung, Num hte La garan ginhka ai lam byin nga ai hpe sawk tam tawn nga ai. Ndai hte seng nna, shinggyim ahkaw ahkang lam hta myit rawt shamu shamawt nga ai, myu shayi sha langai tsun wa ai.

"Dai ni anhte a htunghking ni gaw, anhte na shinggyim sari sadang hpe sharawt ya ai kaw langai mi lawm ai.  Raitim, anhte a shinggyim ahkaw ahkang hpe n lu hkra pathkum ya ai masa ni nga ai hpe mu lu ai. Dai gaw, Num ni up ai dinghku hpe yu kaji ai, jahpoi ai. Num kasha ni ja gumhpraw tam ai hpe n kaw ai. Num ni shawng sumtsaw ga tsun ai hpe jahpoi ai, yu kaji ai. Num kasha ni hpe hkawm sa ai lam hta n-gun n jaw ai, pat hkum ai. dai gaw, shanhte hpe la ni dingbai dingna jaw na, roi rip na tsang ai majaw re."

"Dai re a majaw, num kasha ni gaw nta kaw sha nga ai. Nta bungli hpe madung dat na galaw ra ai. Mungkan hte seng nna, grau nna, nta shinggan hte seng ai, makau grup yin hte seng ai kaw na hpaji sharin hkaja ai lam nau nlu ai hpe mu lu ai. Anhte num ni gaw nta kata kaw sha nga ai a marang e, machye machyang mung n jat sai. La ni a hpang hkan ai hku na sha tinang a prat hpe jahtum kau ai Num ni mung law law nga ai. Ndai lam ni hpe yu ga nga yang, anhte a htung hking ni gaw, Num ni a ahkaw hkang hpe pat shing dang ya nga ai hpe mu lu ai."

Dai hte maren, Myen mung asuya mung, Mungkan Wunpawng Hpung kaw, myu shayi ni hte seng nna ndau shabra laika (CEDAW) ngu ai hpe myit hkrum sen htu tawn sai raitim, lai wa sai October shata hta Myen mung datkasa ni kawn report langai sa tang ai hta, UN kawn, "2008, May Shata hta shagrin da lu sai Mungdan Gawda ai Tara gaw Num ni a ahkaw ahkang hpe kade ram pahkam hkam (guarantee) jaw da ai rai?" ngu ai ga san hpe, Myen mung a datkasa ni hkrak mahtai n lu jaw ai lam chye lu ai.

Kaja wa nan mung, dai gawda tara e myu shayi ni a ahkaw hkang hpe, alak mi jaw da ai lam n nga ai hpe mu lu nga ai. Ndai mung, Myen mungdan kata myu shayi ni a ahkaw ahkang hpe tawt lai lam re hpe chye lu ai

Dai re majaw, lahta na shayi sha wa kawn hpaji jaw mayu ai gaw, "Myu shayi ni gaw, amyu matu mara (Generations) hpe shangai shalat ai ni re majaw, grai ahkyak ai. Ya na zawn, hpang hkan na, anya taw ai Kanu ni tai nga dingsa, du na anhte a myu matu mara (New Generations) gaw, kung zet ai myu ni shangai shalat lu na n re. Dai re majaw, anhte a myu sha lam yan a matu myit ga nga yang, myu shayi ni myu shadang ni mung yawng maren sha re majaw, shinggyim ahkaw ahkang hte hpring tsup ai anhte a makau grupyin, community ni byin wa hkra galaw yang she, anhte a ma ni a shawnglam gaw grau nna tsawm htap wa na re" ndai zawn hpaji jaw wa sai.

Shinggyim ahkaw ahkang hte seng nna hkrat sum nga ai, dai ni na anhte a mungdan kata, Myen hpyen asuya kaw nna, hpaji jaw, alak mi lam hpaw, lam madun, ahkaw ahkang jaw ai lam n nga dingsa, anhte mungdan kata hkrat sum hkam nga sana kun?  Shinggyim ahkaw ahkang hte seng ai lam shagu hpe hti hkaja, sawk tam sawk sagawn nna, hkan nang hkan sa shakut ai lam nga yang she, shinggyim ahkaw ahkang hpe hkawn hkrang chye na jai lang wa na re lam, shinggyim ahkaw ahkang hpaji jaw hpung ni hpaji jaw tawn nga ai.

Dai re majaw, Jinghpaw Wunpawng sha ni lapran hta shinggyim ahkaw ahkang tawt lai ai lam ni rai nga ai, myu baw sang shada garan gin hka ai, shada hpyen ai. Asak n ram ai ma ni hpe hpyenla galaw shangun ai. Amyu shada myu shayi ni hpe dut sha ai, ndai lam ni n zim nga dingsa gaw, shinggyim ahkaw ahkang hte hpring tsup hkra lahkam htawt sa ai hkrunlam hta, hkra machyi shangun nga dingyang rai nga na re.