J.W. Hpe Shalawt Na Tengman Ai Ning-Awn Laisa



myen-hte-sha

1. Ga Hpaw

Jinghpaw Wunpawng sha ni a labau hta amyusha ni a nga pra madang langai kaw nna grau ai madang de rap di sa wa ai hkrun lam hta hpa-awn ni a lai ladat amyu myu hte woi awn ai lam gaw ahkyak madung mu lu ai. Ginru ginsa labau hta Shawa Hpung Gummawn gaw hpyen masa, Mana Wa Ning-awn gaw uphkang masa, Hkinlum Nang Majan gaw hpaji masa, Nga Shaga gaw ginru ginsa woi awn wa sai. Dai hpang, majoi ga tam woi, galaw lu shalaw sha hte shachye shachyang woi, lamu ga maden woi ai, jinat jaw woi, jinat kabai woi, hkristan sasana shang woi, hpyen la galaw woi, dai hpang gaw mungdaw masat woi awn wa sai. Dai hpang gaw, masat la sai mungdaw hpe uphkang na ladat hpe mung masa, hpyen masa hte Myen amyu ni hte hking nna shakut wa sai.

Dan dawng ai gaw, Jinghpaw shawa hpe madung tawn ai “Jinghpaw Wunpawng Amyusha Rapdaw- Kachin National Congress (KNC)” hte maga mi na “Pawngyawng Kunghpan Hpung, Pawngyawng Ramrawt Hpung” ni gaw tinang amyu, tinang makam n re ai, Myen daru magam nga ai ni hte n daw n run rai nhtawm J.W. sha ni hpe woi awn wa sai. Dai hpang gaw J.W. sha ni hpe hpyen mung masa lai hpe KIO hku nna woi awn tsap ya sai. Daini gaw Myen-hpyen mung shawa asuya aten, anhte J.W. sha ni gaw 2008 ning a gaw da ai tara hte maren tara shang jeyang katut nga ai. Dai gaw, KIO/KIA shamyit masing kaw nna, J.W. sha ni yawng hpe masing jahkrat nga ai hpe dai dinghku majan gaw sakse re. Ningre ladaw, J.W. shawa hpe shalawt woi na lam gaw ahkyak madung rai nga ai. Dai hta, “kaning re masa hte kadai woi shalawt na lam” hpe “tengman ai lam hte woi shalawt na lam” gaw, tengman ai lai hte sawk dan ai.

2. Ningbaw Ningla Kaja Lai
Anhte hta ningbaw ningla gaw grai law nga ai. J.W. sha ni gaw ningbaw ningla “Kaba, Amu madu kaba, Ningbaw kaba, Sara kaba, Sara num kaba, Du kaba, Duwa…” ngu ningdat shagrau nga ga ai. Tim “kaja ai” ningbaw gaw grai taw nga ai. Ningbaw ningla gaw wuhpawng hta “ra kadawn lam” re, hkrang jahpring san ai n rai nga ai. Ningbaw ningla lit shatsam hkrum ai ni mung ahkaw ahkang kawat nna shawa hpe kaboi sha na aya n re. Ningbaw kaja gaw dai wuhpawng a masat jahkrat da ai laisa hpe woi shachyen shaja shatup na, dai masing ni hpe ladat, jasat, atsam dat let woi shakut na matu rai nga ai. Shawng ringchying sai Greek amyu ni gaw ningbaw ngu ai lachyum hpe “shawng kaw nna woi awn ai wa” nga ai. Dai hta, lamu ga mungdan, amyu masha shawa hte magam amu hpe uphkang ai jasat lawm nga ai.

Maga mi gaw “madu tai, shangut shakre, jahkum shatsup, lit la ai jasat” rai nga ai. Mayam amyu ni a matu gaw “hkye la ai hpyen du” ngu chye na ma ai. Ndai lam mahkra hta “ningbaw ningla wa a shakut shaja, sakjaw, apnawng galaw ai amu” hpe mu lu ai. Dai gaw shi a ara, kam ai hku galaw dumbrat mat wa ai n rai. Dai wuhpawng a “ninggawn masing” hpe chye na ai, tsawra hkap la nhtawm dai masing hte n yit n hprai shakut shatup ai laisa rai nga ai. Daini na dinghku majan ladaw anhte amyu hta ning-awn kaja ra grai ra kadawn nga mali ai. Dai ning-awn ni hpe “tengman laisa” hte shen gin hka la na rai nga ai.Jinghpaw Tsinyam.
3. Tengman Lam Hpe Shen Gin Hka La Chye Ai Ningbaw Kaja Lai

Tengman Ai Lam: Makam Woi Awn Jasat
Anhte ni tengman lam hpa rai nga ai hpe daini du hkra hkrak masat gin hka la na n-gun n rawng nga ga ai. Dai nhpa gaw tengman ai lam re hpe akri akrai puran la n lu ai majaw rai nga ai. Amyu langai a lawt lam hkrun lam hta dai wuhpawng a tengman ai lam hpa rai nga ai hpe hkyak chye na nna, dai hpe lashum let dakring shakut shadik shatup ra nga mali ai. Hpan Wa Karai Kasang hpe kam nna amyu kaba tai sai ni hkan sa hkam la ai dai tengman ai laisa hta--- Langai, Karai Kasang a myit ginshan hte galaw ai amu ni hta tengman dinghpring nga ai lam, shamyet shanat na atsam nga ai lam, myit dinghpring ai lam rai nga ai. Lahkawng, pseudos (hpyi hpun), n jet ai, jahpai ai lam hte wa shakap shai ai tengman ai lam rai nga ai, ga shadawn dai tengman ai lam hpe myit shaku la ai, tsun ai galaw ai rai nga ai. Masum, prophasis (mu mada ai lam ni) hte ninghtan shai ai “kaja wa teng rai nga ai lam” rai nga ai. Anhte a ga hta “ntsa e mahkaw hprwi, npu e hka lwi” hpe myit la ga. Ningbaw ngu ai gaw Hpan Karai a myit jasat hte tinang a shawa hpe woi awn nna hpyi hpun ai lai, masha, amu ni hpe saw lasawn di tawn kau ai lam rai nga ai. Dai majaw ningbaw ni a amu gaw lahta na tengman ai lam hpe “shangang shakang shateng ai hte shadan shadawng ai amu” nan rai nga ai. Ndai gaw ningbaw ningla kaja gaw Hpan Karai hpe kam ai myit hpaji hte matut nga ai tengman lai rai nga ai.

Tengman Lam: Hpaji Lai Jasat
Ningbaw kaja gaw tengman ngu ai lam, hpaji lai hte mung matut mahkai jasat ra ai. Hpa rai nga yang, hpaji gaw masha hpe “zai ai kawn shapu ya ai lam hte shalawt ya ai lam” rai nga ai. Masha gaw hpaji hte “tengman ai machye machyang” hpe mahkyu la ra ai. Dai gaw “tengman ai daru magam” hkam la shangun nga ai. Kaja wa jet ai hpaji jasat gaw dip up ai ni a lata na mung hkum pat kau ya lu nga ai. Hpaji lai jasat gaw wuhpawng langai a tengman ai shinggyim ahkaw ahkang, sari sadang, tengman ai manu hte masha wutsang shagu ntsa na shani shagu na amu hta hproi ra na lam re. Chyum masa hta gaw machye machyang mahkra gaw tengman lam a kata na hkrai rai nga ai. Hpaji lai hte woi awn ai jasat gaw uhpawng a ninggun rai nga ai. Hpa-awn ni hta shen jasat hpaji madung ra ai.

Mungkan hta tengman ai lam gaw matut mahkai nga ai jasat mung rai nga ai. Dai hpe myit mang munu Descartes wa, “jaw ai lashum lam hte tengman ai machye machyang yawng mayawng gaw Karai Kasang a machye machyang hta chyu sha mahta nga ai” nga ai. Dai hpe Agustine wa mung, “Karai Kasang gaw myi jahpaw ya ai pawa, tengman lam hpe hkam la chye ai myit atsam a shara rai nga ai hpe yin la sai. Dai majaw Karai Kasang hpe mu tam ai lam chyu sha tengman lam hpe ra kasit ai lam hta myit shadik lam lu ai,” nga ai.

Dai rai, “chyahtum chyalai tengman lam hte ginrun tengman lam” ngu ai lahkawng nga ai. Hpan Wa Ningsang Chyewa Ningchyang gaw chyalai tengman lam rai nga ai. Shi a hpaji jasa gaw asak jahkrung ya ai, asak hkye la ai tengman amu rai nga nna, aten masa yawng mayawng hta mung chyalai tengman nga ai. Masa ginrun tengman lam gaw masha langai ai aten-shara-mabyin masa hta lachyum lakap nna rai nga ai. Rai yang, shut ai lam gaw dai tengman lam lahkawng yan hpe ninghkap ai lam re. Tim, ginrun tengman lam gaw dai chyalai tengman lam hpe ninghtan shai ai lam n nga ai; shi gaw chyalai tengman lam hte pri nen lam nga nna shada mahkri shawn hkat nga ai. Dai marai langai ningsin hta ram ai made wan shatu ya ai wan shadaw zawn rai nna, ningsin kata tut tu nga na matu makawp maga ai lam rai nga ai. Tim, jan pru wa ai hte gaw shi htoi leng ai lam gaw shingna de rai wa ai majaw jan a npu wan shatu ai gaw shut ai lam rai nga ai. Lahkawng yan shaleng ya ai gaw teng nga ai raitim, shan a shaleng atsam gaw shai hkat nga ai. Dai zawn, ningbaw ningla ni a woi awn ai jasat hta dai tengman ai hpaji lai hte shen la ra ai.

Tengman Lam Lahkawng a Majan Na Tsinyam Mungkan
Manghkang gaw ginra masa tengman lam gaw chyalai tengman lam hku galaw kau ai kaw nna, dai tengman lam gaw masha hpe shalawt na malai n htum nni tsin-yam shabyin ya nga ai. Tinang chyu sha jaw dik, teng dik re nga nhtawm dai Chyalai tengman lam hpe mu mada na myit pat hkrum ai ga re. Daini, n-gun kaba ai (Myen) amyu ni shanhte a nawku htung, rusai, makam, aga, htung gaw jaw dik re ngu hkam la ai n’hkan, kaga amyu ni hpe majan baw, sat nat, jahten shaza ai jasat, n ju n dawng ai, zingri zingrat ai lam ni hpe moi na prat kaw nna daini du hkra galaw nga ai. Dai jasat a npu e masha malawng, ninggun n ja ai ni hkrum sha nga ai. Dai gaw, tengman lam majing ngu ai shara hta “masha, amyu, nawku htung mahta tengman lam,” madaw shara galai tsap nna dai hpe masing hte galaw ai majaw, maga mi de na dai ni hte n bung ai masha ni gaw jamjau hkrum sha nga ai re. Daini na dinghku majan hta mung Myen amyu ni gaw jaw dik tengman lam re ngu ai lai hte shanhte hte n bung ai Jinghpaw, Kayin, Kayah, Sam… ni hpe majan baw sat shamyit nga ai lai rai nga ai. Dai hpe yu yang “kaja wa chyahtum chyalai tengman lam” gaw dip kamyet kau hkrum nga ai aten re. Dai hte maren, dai shanhte a tengman lam ngu ai 2008 Myen amyu kaba lai kaw mahta ai Myen Mung a Ningpawt Ninghpang Gaw Da Ai Tara Kanu hpe n hkap la ai rudi masha yawng hpe gasat shamyit ai masing rai nga ai. Ningbaw kaja gaw “dip da hkrum ai tengman lam hte tinggyeng tengman masing kata tsin-yam hkrum ni a matu gasat woi ra ai.”

4. Daini J.W Sha Ni Hpe Shalawt Na Ningbaw Ningla: Tengman Lam
Anhte daini “masa” hpe ningbaw ningla majing masat ra sai ten re. Tengman ai lam gaw shinggyim masha a shanglawt lam majing rai nga ai lam ntsa hkristan wuhpawng hkridun de sai. Yesu gaw dai “mungkan masha a prat pra lai ningnan” hpe gaw de hpang da sai. Dai jasat gaw hpyen, sut masa, mung masa ninggun kaba nna ja dik ai Roma hkawseng lai hpe ading tawk adawt ai lam kaba tai wa sai. Hparai nga yang, Roma ni gaw gap ai mungkan gaw “hkikhkam ai, ninggun ja ai, sut su ai lahta wutsang ni a ning-awn htung” nan rai nga ai. Hkawseng ting hpe gaw Roma-Caesar wa, npu na mungdan shagu hpe shi mung masa la ni hte a hpyendu ni, mungdaw hte mung-gaiwang ni hpe gaw Roma-sadi dung jauman masha ni hpe daru magam shalan na woi shagun sai.

Shawa ni hta gaw, Roma masha, hpaga hpung ni, mungchying lu ai ni lai hte woi de ai. Dai hpang masha zazai ni, tsasam mayam ni, mari la ai mayam ni, hpyenla ni, sun hkau na mayam ni hpe Roma ni a lusha, sutgan, hpyen masa hte mung masa shim lam a matu adip arip jai lang wa sai. Dai rai Roma ni a hkikhkam ai du magam ni hkrang gaw shanhte a mungkan hpe madu, uphkang lam shagrin la ai lai rai nga ai. Ndai zawn re “du magam ni woi awn ai mungkan a lai” hpe “tengman ai lam” madaw woi awn ai mungkan rai na hpe Yesu gaw galai nna gaw shagrin wa sai. Daini “tengman lam woi” ai kata hkan ai ni lawt lu na re.

1. Kau Chyen Tengman: Masha Sat Ai Masu Hkalem Ai Lam
Kau chyen tengman ai ginrun tengman lam ni hpe chyahtum chyalai masat la nna hkrang shapraw wa ai shaloi dai gaw kaga ni hpe dip rip sha lam, kaboi sha lam, kaup sha lam laisa lam ni hpe shabyin ya shangun ai. Ndai lai masa gaw kaja wa tengman lam hpe jahten shabyak kau ai amyu, nawku hpung garan gin hka lam hpe shabyin ya ai re. Dai ni Myen mung a mung masa gaw anhte Jinghpaw ni hpe amyu, asai, makam masham lai hte garan gin hka ai lam re hpe asan sha mu lu ai. Dai gaw shanhte ni nan galaw ai re. Shanhte hte n bung ai ni hpe shamyit shatsai ai masing rai nga ai. Dai lai masa gaw jahtum kaga ni hpe sat shamyit ai majan hpe shabyin ya shangun nga ai. Lachyum gaw “kaja wa Myen mung a mung masa tengman ai lam” hpe dip kamyet da ai lai rai nna dai gaw masha asak hpe sat ai lam de shadu ya nga sai.

Bai, kaja wa tengman lam hpe ningdang nna tinggyeng tengman lam hpe lapai shanang jasat ai lam gaw manghkang lam kaba hte shahten shaza lam ni hpe madaw shabyin ya nga ai. Dai amu gaw tinang hpe n bung ai makam lam ni hpe ninghkap gasat ai lam hpe mung byin shangun nhtawm, “manang jasat hte shada-jawm gunhpai ai lai” hpe mung n kaw n law di ai amu rai ga ai. Dai rai achyen achya tengman lam gaw asak hkrung lam hpe sharawt ya lam, shada pri nen lam, simsa ngwi pyaw lam, htingram lam, kahkyin gumdin lam, gam jaw gam-ya lam, kanawn mazum lam, dawjau lam, bawng ring lam nga nna gaw tsun ndau, tatut galaw na rai nga ai. Raitim, dai amu ni gaw daw hka lam, n ju n dawng lam shajat ai lam, asak law law hpe jasum kau ai manghkang ni hpe she gyin da ya nga sai.

2. Ningpawt Ninghpang Gaw Masat Da Ai Tara: Tengman Lam Jahting Dum
Daini ringchying ai mungdan shagu gaw dai mungchying masha shagu hkan sa na “ningpawt ninghpang tara” lu ai hkrai re. Asan sha tsun ga, Chyum Laika Buk gaw hkristan ni yawng hkan nang hkan sa na ningpawt ninghpang tara madung rai nga ai, zawn re. Daini anhte J.W. shani a hkan sa na ningpawt ninghpang Gaw Da Ai Tara daini kanang ta? Anhte J.W. shawa ni yawng a sharawng awng nna ra kadawn ai aga, tengman lam hpe jawm jahting da ai amu re. Dai hpe gaw anhte byin mayu ai hpe chyu sha masat da ai baw n re, anhte hta kaja wa kadawn nga ai tengman lam hte chyalai tengman lamyan mahkri jashawn nhtawm, shawa lai, shinggyim ahkaw ahkang lai, maren mara lai, rap ra ai lai, madu up hkang-amyu masha lai ni hpe jawm masat da ai tengman lam rai ra ai.

Sung sung myit sawn shaku yu yang, anhte hkan sa na ningpawt ninghpang gaw da ai tara gaw langai, dai chyalai tengman lam a sharawng awng ai lam, dai gaw tut e dinggrin rai ra ai. Lahkawng, aten hte ginra masa hta hkan nna dai gaw shawa a matut hkai ga rai nga ra ai. Ra kadawn ai hta hkan nna dai hpe jahtuk la, galai galaw la na matu rai nga ai. Masum gaw, dai ningpawt ninghpang Gaw Da Ai Tara a yaw shada lam ni hpe “kaja wa atawng apa shabyin na lam” rai nga ai. Ndai gaw ringchying ai shawa ra kadawn ai masa rai nga ai. Dai lai masa gaw shinggyim masha a prat hpe kyem da ya ai lam, shingggyim prat hpe sharawt ya ai tengman lai rai nga ai.

Shinggyim masha a prat hpe shatsawm na hte shinggyim manu shingkang hpe shagrau shatsaw ya na matu rai nga ai. N tengman ai ningpawt ninghpang tara gaw dai shinggyim prat hte manu hpe jahten sharun, shaza ai lam, shagrit, n sawn n sang di ai lam madaw rai nga ai. Daini na dinghku majan gaw Myen hpyen asuya woi ka ai 2008 ning a mungdan a ningpawt ninghpang gaw da ai tara a rudi masha ni ntsa na mahtai, majan rai nga ai. Matut nna mung dai Myen amyu ni “teng sai ngu” ai tara gaw anhte J.W. sha ni yawng a prat, asak, manu hpe makawp maga, shatawt shatsaw, shagrau ya lu na rai kun? Kaja wa jaw ai Gaw Da Ai Tara gaw masha prat hpe “lahku ai tengman ai lam hpe chye shangun ai lam” re. Anhte J.W. sha ni yawng tinang amyu yawng hkan sa na tara kanu nga ra nhtawm, dai a masat gran da sai laisa hte woi awn nga pra maka hpe dum ra nga ai.

3. Tengman Lam Dagraw Hkum Tai Jasat
Kaja wa tengman ai lam gaw “shinggyim prat hpe hkye la ai lam” nan she rai nga ai. Rai yang, anhte J.W. shani a ningbaw ningla tai nga ai ni gaw ndai lam hpe hkrak chye na hkam la ra nga ai. Dai hta n-ga, “tengman ai lam hpe dagraw da ai hkum” ni tai nga ra ai. Lachyum gaw “amyu masha ni yawng hpe hkye shaw la ai amu” hpe galaw ra nga mali ai. Dai amu galaw ai hta langai, “chyalai tengman lam, lahkawng, ginrun tengman lamyan hpe nan dagraw hpun da ai hkum ni” rai nga ra ai. Dai jasat gaw dip da hkrum ai amyu hpe “shalawt na machye machyang yawng mayawng a rudi” rai nga ai. Dai, prat hpe chye ai ngu ai gaw, galaw shanglawm ai hte shada htep rai kanawn ai lachyum rai nga ai. Dai rai, tengman ai lam hta tinang nan shanglawm, dai hta langai sha kanawn amu galaw ai gaw “masha a lawt lam” mahkrun rai nga ai. Hparai nga yang, dai tengman ai lam gaw “du ladi, n dum n dam ningsin lam hpe yen jahkoi kau ya ai hte rau, shinggyim masha ni hpe woi shalawt nga ai.” Dai rai, tinggyeng myit machyu ai ni, hkrit ai ni, langai ngai a myiman tam ni kadai mung “tengman ai lam ngu ai de n du lu ai.” Dai ni gaw kaja wa mungchying shawa ni a hkam sha ai lam hpe n hkam sha lawm lu ai.

Ga Hpungdim
Daini anhte a dinghku majan aten anhte ni anhte hpe woi shalawt na “tengman lam” hpe gin hka la chye ra ai. Labau hta anhte amyu ni gaw reng ai masha langai ngai woi awn na, alawng pru na, hkye wa meshia galoi pru pru nga, ala rai kaman be be kaw ban hte ban shalai kau wa sai. Daini chyawm gaw “anhte J.W. ni yawng anhte hpe woi shalawt na “prat pra na tengman ai masa” a woi awn ai kaw madaw yawng lahkrip ra ra dai tengman hkum dagraw let padang dip sa wa na aten madaw rai sai. Shaloi, anhte hpe gasat ai kata hpyen; dawhka ai lam, myit n hkrum ai lam, shada sat hkat ai lam, n chye na ai lam, mara shagun hkat ai hpyen mahkra hte shinggan na hpyen yawng hpe mung padang dip lu na rai nga ai. Lahkawng, kadai gaw amyu hpe dip da, sat shamyit ai majan kaw nna woi shalawt ai ningbaw ningla rai nga ai hpe hkrak masat la na ladaw mung rai nga ai. Tengman ai masa hte maren amyu ting hpe dip rip, shagrit, shaprat, shamyit ai prat kaw nna ngang ngang kang kang hkye la ai amu galaw ai ni kadai ni raitimung amyusha hpe shalawt ai ningbaw ningla ni re. Maga mi gaw, Karai Kasang a tengman lam hte amyu masha nga pra tengman lamyan hpe mahkri jashawn nhtawm tengman ai masa hta amu galaw ai ni yawng gaw dai ni anhte amyu hpe shalawt nga ai ningbaw ningla ni rai nga ai. Masum, J.W. shawa ni yang mung dai tengman ai masa hpe dagraw ai hkum tai let, shawa yawng mung “asak hkye ai hkum” tai nga na matu shara masat la ra ai. Daini du hkra tinang gaw gara baw hte matut nga ai kun, shara hpe lata masat la ra ai. Mali, dai ni anhte amyu kata ningbaw ningla ni law law nga nga ai; dai ni amyu hpe hkye shalawt nga ai kun? Snr amyu ting hpe mayam prat langai de bai woi shachyaw ya nga ai kun sha mu ra ai.

Mahta Ai Laika:-

Laika buk;-
1. Carpenter, Eugene E. and Comfort, Philip W. Holman Treasury of Key Bible Words: 200 Greek and 200 Hebrew Words Defined and Explained, Nashville, TN: Holman Reference, 2000.
2. Gnana Robinson, Dr. The Truth Shall Make You Free, Bombay, Bombay Urban Industrial League for Development, 1994.
3. Uma Awng, Hkasha. Jinghpaw Wunpawng Sha Ni A Ningpawt Labau: Ginru Ginsa Hkrun Lam the Amyu Lakung Ni Karan Wa Ai Lam, Yangon: Moon Offset, 2011.
4. 2008 ning Myen Mungdan A Ningpawt Ninghpang Gaw Da Ai Tara Kanu Nhprang Laika buk.

Lakchyoi buk:-
1. “Aletheia, alethens” in Walter Bauer: A Greek–English Lexicon o the New Testament and Other Early Christian Literature edited by William F. Arndt and F. Wilbur Gingrich, Chicago and London: The University of Chicago, 1979. 35-36.

Zuphpawng Sumtang Laika;-
1. Masa Nhtang Myit Yu Ai Lam, Shawa Hkrum Zup Hpawng, Myikyina Mare, YMCA, November 3, 2011.